สุจิตต์ วงษ์เทศ | ‘อ่านแล้ว—อ่านอีก’ เพื่อใช้งาน AI อย่างรู้เท่าทัน

“การอ่านไม่ใช่เพียงเครื่องมือกรองข้อมูลของ AI แต่การอ่านเป็นสะพานเชื่อมสู่การคิดอย่างมีวิจารณญาณและมีคุณธรรม” สิริกร มณีรินทร์ เขียนบอกในมติชนสุดสัปดาห์ แล้วสรุปตอนท้ายไว้สำคัญมาก ดังนี้ “ทักษะการอ่านวันนี้จึงมิใช่สิ่งตกยุค หากแต่เป็นหลักพิงสำคัญให้มนุษย์สามารถยืนหยัดและใช้ประโยชน์จาก AI ได้อย่างเท่าทันและมีอารยะ” แล้วบอกต่อไปโดยสรุปดังนี้ นานาประเทศเตรียมเยาวชนให้พร้อมใช้งาน AI อย่างรู้เท่าทัน มี 2 แนว ได้แก่ (1.) สร้างทักษะความชำนาญเทคโนโลยีรู้เท่าทัน AI (2.) ตอกย้ำการอ่านเขียนอย่างเข้มข้นและแข็งแรง จริงอยู่ว่าเทคโนโลยีอาจช่วยย่นระยะเวลาในการค้นหาและสร้างสรรค์ข้อความได้อย่างรวดเร็ว ทว่า “การได้คำตอบที่รวดเร็ว” มิได้มีมูลค่าเท่ากับ “การทำความเข้าใจในคำตอบนั้น” ยิ่งปัญญาประดิษฐ์คิดแทนมนุษย์ได้มากเท่าใด ระบบการศึกษายิ่งต้องเคี่ยวกรำให้ผู้เรียนมีทักษะการอ่านและคิดวิเคราะห์ที่ลุ่มลึกมากพอที่จะประเมินและตรวจสอบความถูกต้องของคำตอบเหล่านั้น (1.) วางรากฐานภาษาและนิสัยการอ่านตั้งแต่ปฐมวัย คู่ไปกับการบ่มเพาะความรู้เท่าทัน AI ให้เหมาะสมตามวัย (2.) รัฐต้องลงทุนในตัวครู, หนังสือ, และระบบห้องสมุด โดยพร้อมช่วยเหลือกลุ่มเด็กเปราะบาง [บทความพิเศษเรื่อง “การอ่านหนังสือในวันที่มี AI” โดย สิริกร มณีรินทร์ ใน มติชนสุดสัปดาห์ ฉบับประจำวันที่ 30 ต.ค.-5 พ.ย. 2569 หน้า 17, 18] ข้อมูลจาก AI ต้องกรองหลายชั้น มีตัวอย่างเรื่อง คนไทยมาจากไหน? คำตอบจาก AI ไม่สมบูรณ์ ซึ่งต้องทบทวนและตรวจสอบอีกมาก เนื่องจากความเข้าใจต่างกันอันมาจากประสบการณ์การอ่านไม่เหมือนกัน ดังนั้น ถ้าอ่านข้อมูลด้านเดียวจาก AI จะคลาดเคลื่อนได้ คนไทยมาจากไหน? โดย AI คําค้นว่า “คนไทยมาจากไหน?” (โดยสุภาพบุรุษนิรนาม) คําตอบที่ AI (Gemini) ประมวลผลออกมาเมื่อบ่ายแก่ๆ ของวันศุกร์ 30 ตุลาคม 2569 ดังนี้ ข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับถิ่นกำเนิดและการอพยพของคนไทย เป็นหัวข้อทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีที่เจรจาและปรับเปลี่ยนมาอย่างต่อเนื่อง ตามหลักฐานทางมานุษยวิทยา ภาษาศาสตร์ และดีเอ็นเอ (พันธุศาสตร์) ในปัจจุบัน ทฤษฎีเรื่องถิ่นกำเนิดของคนไทยสามารถสรุปได้ตามแนวคิดหลักและข้อสรุปที่เป็นที่ยอมรับมากที่สุด ดังนี้ 1.แนวคิดที่เป็นที่ยอมรับมากที่สุดในปัจจุบัน (บริเวณตอนใต้ของจีนและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้) หลักฐานด้านภาษาศาสตร์เชิงประวัติ (Historical Linguistics) และพันธุศาสตร์ สนับสนุนว่าผู้ใช้ภาษาตระกูลไท-กะได (Tai-Kadai) มีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมและกระจายตัวอยู่ในบริเวณทางตอนใต้ของจีน (เช่น มณฑลกวางชี กว่างตง ยูนนาน และกุ้ยโจว) ตลอดจนตอนเหนือของเวียดนามและลาว ทางภาษาศาสตร์ ภาษาตระกูลไท-กะไดมีความหลากหลายของภาษาถิ่นสูงที่สุดในบริเวณกวางชีและเวียดนามตอนเหนือ ซึ่งตามหลักภาษาศาสตร์ ถิ่นที่มีความหลากหลายของภาษามากที่สุดมักเป็นศูนย์กลางการกระจายตัวดั้งเดิม ทางประวัติศาสตร์และการเคลื่อนย้าย เมื่อประมาณ 1,000-1,500 ปีที่แล้ว กลุ่มคนที่ใช้ภาษาตระกูลไทค่อยๆ เคลื่อนย้ายและอพยพลงมาทางทิศใต้ เข้าสู่บริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำโขง และแม่น้ำสาละวิน 2.แนวคิดเรื่อง “คนไทยอยู่ที่นี่มานานแล้ว” (การผสมผสานทางชนชาติและวัฒนธรรม) หลักฐานทางโบราณคดีและพันธุศาสตร์ในปัจจุบันชี้ว่า คนไทยในประเทศไทยปัจจุบันไม่ได้เกิดจากการอพยพเข้ามาแทนที่กลุ่มคนเดิมทั้งหมด แต่เกิดจากการผสมผสาน (Assimilation) ระหว่าง กลุ่มคนที่อยู่อาศัยเดิมในดินแดนไทย เช่น กลุ่มคนที่พูดภาษาตระกูลออสโตรเอเชียติก (เช่น มอญ, เขมร, ลัวะ/ละว้า) ที่สร้างสรรค์อารยธรรมทวารวดีและทวารวดี-ขอมในบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาและภาคอีสาน กลุ่มคนที่พูดภาษาตระกูลไท ที่เคลื่อนย้ายลงมาและนำเอาภาษาและวัฒนธรรมไทเข้ามา เมื่อกลุ่มคนที่พูดภาษาไทขยายอิทธิพลทางการเมืองและภาษา ภาษาไทจึงกลายเป็นภาษาหลักของดินแดน ขณะที่กลุ่มคนเดิมได้ผสมกลมกลืนทางสายเลือด วัฒนธรรม และวิถีชีวิต เกิดเป็นกลุ่มคนไทยในปัจจุบัน สรุปข้อสรุปตามหลักฐานวิทยาศาสตร์และประวัติศาสตร์ร่วมสมัย หากพิจารณาจาก 2 มิติสำคัญ ในเชิงภาษาและวัฒนธรรม “ภาษาไทย” และวัฒนธรรมไทมีต้นตอมาจากชนเผ่าที่อาศัยอยู่บริเวณตอนใต้ของจีนและทางเหนือของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แล้วค่อยๆ เคลื่อนย้ายลงมาทางใต้ ในเชิงสายเลือดและพันธุกรรม ( DNA) “คนไทย” ในปัจจุบันคือ กลุ่มคนที่หลากหลาย (Heterogeneous) ซึ่งเกิดจากการผสมผสานทางชาติพันธุ์ระหว่างผู้คนที่อยู่อาศัยในดินแดนสุวรรณภูมิมาแต่โบราณ (มอญ เขมร ลาว ชวา-มลายู ฯลฯ) กับกลุ่มชนที่ใช้ภาษาไท รวมถึงกลุ่มอพยพในยุคหลัง เช่น ชาวจีนและชาวอินเดีย แนวคิดในอดีตที่ได้รับการยกเลิกหรือไม่อยู่ในกระแสหลักแล้ว มาจากเทือกเขาอัลไต เป็นสมมติฐานยุคแรก (โดย ดร. วิลเลียม คลิฟตัน ดอดด์ และขุนวิจิตรมาตรา) ซึ่งขาดหลักฐานทางโบราณคดี ภาษาศาสตร์ และพันธุศาสตร์รองรับ ปัจจุบันได้รับการหักล้างแล้ว มาจากอาณาจักรน่านเจ้า (ยูนนาน) ในอดีตเคยเชื่อว่าคนไทยถูกจีนรุกรานจากอาณาจักรน่านเจ้าแล้วถอยร่นลงมา ปัจจุบันพบว่าอาณาจักรน่านเจ้าก่อตั้งโดยกลุ่มคนที่ใช้ภาษาตระกูลโลโล-พม่า (โลโล/ไป๋) ไม่ใช่คนไท [จบข้อความจาก AI] ทันสมัย แต่ไม่ใช่ทั้งหมด คำตอบของ AI นับว่าก้าวหน้าทางวิชาการ แต่คำอธิบายยังไม่ยุติซึ่งทักท้วงถกเถียงได้อีกมากถ้าอ่านเอกสารเกี่ยวข้องครบถ้วน แต่ที่สำคัญมีโดยสรุปดังนี้ (1.) ทางใต้ของจีน โดยเฉพาะกวางสี, กวางตุ้ง, ยูนนาน หลายพันปีมาแล้ว ไม่มีคนเรียกตนเองว่า “ไทย” แต่เรียกตนเองตามชื่อชาติพันธุ์ของใครของมัน เช่น ลื้อ, จ้วง, นุง, ผู้ไท ฯลฯ และไม่เรียกภาษาพูดสมัยนั้นว่า “ภาษาไทย” (2.) คนเรียกตนเองว่าไทยและภาษาไทย พบหลักฐานเก่าสุดบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา สมัยอโยธยา-อยุธยา เรือน พ.ศ. 1800 (3.) ภาษาไทยมาจากไหน? คำอธิบายก็ทำนองเดียวกับคนไทยมาจากไหน?